(تا برآنچه از دست شما رفته است اندوه نخورید و بدانچه به ما داده سرمست نباشید،و خدا هیچ خودخواه فخرفروش را دوست نمی دارد)23حدید

اكنون ببينيم فلسفه تقدير اين مصائب در لوح محفوظ و سپس بيان اين حقيقت در قرآن چيست؟ آيه بعد پرده از روي اين راز مهم برداشته، مي‏گويد: اين براي آن است كه به خاطر آنچه از دست داده‏ايد غمگين نشويد، و به آنچه خداوند به شما داده شاد و دلبسته نباشيد (لكيلا تاسوا علي ما فاتكم و لا تفرحوا بما آتاكم).

اين دو جمله كوتاه در حقيقت يكي از مسائل پيچيده فلسفه آفرينش را حل مي‏كند، چرا كه انسان هميشه در جهان هستي با مشكلات و گرفتاريها  و حوادث ناگواري روبرو است، و غالبا از خود سؤال مي‏كند: با اينكه خداوند مهربان و كريم و رحيم است اين حوادث دردناك براي چيست؟! قرآن مي‏گويد: هدف اين بوده كه شما دلبسته و اسير زرق و برق اين جهان نباشيد.

منظور اين بوده كه موقعيت اين گذرگاه و پلي كه نامش دنيا است، و همچنين موقعيت خودتان را در اين جهان گم نكنيد، دلباخته و دلداده آن نشويد، و آنرا جاودانه نپنداريد كه اين دلبستگي فوق العاده بزرگترين دشمن سعادت شما است، شما را از ياد خدا غافل مي‏كند و از مسير تكامل باز مي‏دارد.

اين مصائب زنگ بيدار باشي است براي غافلان و شلاقي است، بر ارواح خفته، و رمزي است از ناپايداري جهان، و اشاره‏اي است به كوتاه بودن عمر اين زندگي.

حقيقت اين است كه مظاهر فريبنده اين دار الغرور زود انسان را به خود جذب و سرگرم، و از ياد حق غافل مي‏كند، ناگهان بيدار مي‏شود كه كاروان رفته، و او در خواب، و بيابان در پيش.

اين حوادث كه هميشه در زندگي بوده و هميشه خواهد بود، و حتي پيشرفتهاي عظيم علم هم نتوانسته و نخواهد توانست جلو حوادث دردناكي همچون زلزله‏ها، طوفانها، سيلها و بيماريها و امثال آنرا بگيرد درسي است از بي‏مهري زمانه رسوا و به انسان فرياد مي‏زند: اين دشت خوابگاه شهيدان است فرصت شمار وقت تماشا را! اين بدان معني نيست كه انسان به مواهب الهي در اين جهان پشت پا بزند، و يا از آنها بهره نگيرد، مهم اين است كه اسير آن نگردد، و آنرا هدف و بهره اصلي خود نشمرد.

قابل توجه اينكه در مورد آنچه از دست مي‏رود تبديل به فاتكم (از شما فوت شده) مي‏كند، اما در مورد مواهب و نعمتهاي به دست آمده آنرا به خدا نسبت مي‏دهد و بما آتاكم مي‏گويد، چرا كه فوت و فنا در ذات اشياء افتاده است، اين وجود است كه از فيض خداوند سرچشمه مي‏گيرد.

آري اين مصائب شكننده تفاخر و غرور است، لذا در پايان آيه مي‏افزايد: خداوند هيچ متكبر فخرفروشي را دوست ندارد (و الله لا يحب كل مختال فخور).

مختال از ماده خيال گرفته شده و به معني متكبر است، زيرا تكبر از خيال فضيلت، و پندار برتري بر ديگران، پيدا مي‏شود، و فخور صيغه مبالغه از ماده فخر به معني كسي است كه بسيار بر ديگران فخرفروشي مي‏كند.

تنها كسي گرفتار اين حالات مي‏شود كه مست ناز و نعمت گردد، ولي وجود آفات و مصائب براي آنها كه قابل بيداري و هدايتند اين مستي و آثار آن را از بين مي‏برد.

افراد با ايمان با توجه به اصل فوق هنگامي كه به نعمتي از سوي خدا مي‏رسند خود را امانتدار او مي‏دانند، نه از رفتن آن غمگين مي‏شوند نه از داشتن آن مست و مغرور، در حقيقت آنها خود را همچون مسئولان بيت المال مي‏دانند كه يكروز اموال زيادي را دريافت، و روز ديگر هزاران هزار پرداخت مي‏كنند، نه از دريافتش ذوق زده مي‏شوند و نه از پرداختش غمگين.

و چه تعبير جالبي دارد امير مؤمنان علي (عليه‏السلام‏) در باره همين آيه آنجا كه مي‏گويد: الزهد كله بين كلمتين من القرآن: قال الله تعالي لكيلا تاسوا علي ما فاتكم و لا تفرحوا بما آتاكم و من لم ياس علي الماضي، و لم يفرح بالاتي فقد اخذ الزهد بطرفيه!: تمام زهد در ميان دو جمله از قرآن است، آنجا كه خداوند متعال مي‏فرمايد: اين براي آن است كه به خاطر آنچه از دست داده‏ايد غمگين نشويد، و به آنچه خدا به شما داده دلبسته و مغرور نباشيد، بنابراين هر كس بر گذشته تاسف نخورد و به آنچه در دست دارد دلبسته نباشد، زهد را از هر دو طرف در اختيار گرفته.

نكته ديگر اينكه توجه به اين اصل كه ناكاميها با زندگي انسان از آغاز عجين بوده، و طبق سنت حكيمانه‏اي مقدر شده است، و دنيا پيوسته فراز و نشيب دارد، انسان را براي تحمل شدائد شجاع و در برابر حوادث سخت، صبور و مقاوم مي‏سازد، به او آرامش خاطر مي‏دهد، و از بيتابيها و جزع مانع مي‏گردد.

ولي باز تاكيد مي‏كنيم اين تنها در مورد مصائب غير قابل اجتناب است، و گرنه مصيبتها و ناكاميهائي كه تنها معلول گناهان و سهل‏انگاري خود انسان است از اين بحث خارج مي‏باشد و راه مقابله با آنها موضعگيري صحيح در برنامه‏هاي زندگي است. (تفسیر نمونه)

سرگذشتي كه بعضي از مفسران آورده‏اند در مورد آیه 23 و 22 سوره حدید:

 قتيبة بن سعيد مي‏گويد: وارد يكي از قبايل عرب شدم، صحرائي ديدم پر از شتراني كه همه مرده بودند كه به شماره در نمي‏آمد، در آنجا پير زني بود، پرسيدم اين شتران از آن كه بوده است؟ گفت: آن پيرمرد را كه بالاي آن تل مي‏بيني كه نشسته و پشم مي‏تابد، به سراغ او آمدم، گفتم: اينها همه از آن تو بوده؟! گفت: بنام من بوده است! گفتم: چه شده كه به اين روزگار افتاده‏اند؟ او در جواب (بي آنكه اشاره‏اي به آفت و علت مرگ و مير آنها كند) گفت: آنكس كه داده بود گرفت، گفتم: (ناراحت نيستي و) در اين باب چيزي گفته‏اي؟ گفت: بلي، اين دو بيت را گفته‏ام: لا و الذي انا عبد من خلائقه و المرء في الدهر نصب الرزء و المحن ما سرني ان ابلي في مباركها و ما جري من قضاء الله لم يكن! سوگند به آنكس كه من بنده‏اي از مخلوقات او هستم - كه انسان در دنيا هدف مصائب و محنتها است.